شد . از اينجا معلوم مىشود كه چاپخانه ، هم به ترويج مؤلّفات بزرگ قديم و هم به مطالب معاصر توجّه داشته و خدمات آن در زمينهء تاريخ كمتر از نوشته‌هاى جغرافى نبوده است . كافى است كه تقويم التواريخ حاجى خليفه ( 1733 / 1146 ه . ) 222 و نيز چاپ اساسى تاريخهاى بزرگ آل عثمان ( 1734 - 1741 / 1147 - 1153 ه . ) را يادآورى كنيم . 223 متأسّفانه فعاليّت چاپخانه از سال 1742 / 1155 ه . ، پس از انتشار فرهنگ بزرگ تركى فارسى شعورى ، متوقّف ماند 224 و علل آن بر ما روشن نيست . نبايد از ياد ببريم كه ابراهيم متفرّقه در زمينهء جغرافيا چند نقشهء متفرق نيز چاپ كرد ، كه تعيين وقت دقيق آن ميسّر نيست . جالب آنكه رسم كنندگان نقشه‌ها هر دو ريشهء شرقى داشته‌اند : يكيشان احمد كريمه‌اى بود و ديگرى يك ارمنى به نام مگرديج غلطوى . مسلّم است كه سه نقشهء باقيمانده ، با هدفهاى سياست عثمانى در آن روزگار ارتباط داشته است : يكى نقشهء ايران است و قسمتى از آناطولى و مقدارى ديگر از سرزمينهاى عثمانى ، دومى نقشهء درياى سياه است كه بندرها و پاره‌اى سرزمينهاى دو قارّه اروپا و آسيا را نشان مىدهد ، 225 و سومى مربوط به مصر است . معلوم است كه اين نقشه‌ها با نقشه‌هاى كتاب جهان‌نما كه بعضا براى انتشار جدا آماده شده ارتباط ندارد ، و اين قضيّه وادارمان مىكند كه بار ديگر موضوع نقشه‌هاى كتاب حاجى خليفه را مطرح كنيم زيرا مسلما نقشه‌هاى مذكور با فعاليّت ابراهيم متفرّقه ارتباط روشن دارد و مربوط به حاجى خليفه نيست . و بجز اين ، همهء مسائل ديگر بايد براى تحقيق معوّق بماند . نسخه‌هاى اين چاپ بسيار كمياب است و كميابتر از آن نسخه‌هايى است كه مجموعهء كامل نقشه‌ها را ، كه شمار آن به چهل و چهار مىرسد ، همراه داشته باشد . نقشه‌ها شماره ندارد ، از اين‌رو مطالعه دربارهء آن مشكل است . به علاوه ، از خطاى صحّاف ، نقشه‌ها در جاهايى كه بايد چسبانده نشده است . در نسخه مؤسّسهء مطالعات شرقى وابسته به آكادمى علوم شوروى ، فرن خاورشناس ، نقشه‌ها را شماره زده و طبق آن چهل نقشه يا به تعبير روشنتر سى و نه نقشه وجود دارد ، 226 زيرا فرن شماره چهار و پنج را به طومار نقشهء جهان داده است . مقدّمه تعدادى نقشه و طرح و جدول دارد . پس از آن نقشه‌ها تا آخر كتاب يكى پس از ديگرى مىرسد به اين ترتيب : 1 - دايرهء آسمانى ( مقابل عنوان كتاب ) ، 2 - نمونهء اشكال هندسى ( ص 8 ) ، 3 - نقشه‌هايى كه كرويت زمين را توضيح مىدهند ، ( ص 19 ) ، 4 و 5 - جهان به نظر بطلميوس ( ص 21 ) ، 6 - يك نقشهء ديگر جهان ( صفحه 25 ) ، 7 - نقشهء آسمان ( ص 27 ) ، 8 - قبه‌هاى آسمان به نظر بطلميوس ( ص 33 ) ، 9 - تقسيم خشكى و آب ( ص 49 ) ، 10 - ربع مسكون و فهرست اقليمها ( ص 51 ) ، 11 - فهرست اقليمها و مسافتها ( ص 57 ) ،